Цикад янында басып торганда яки чыпчыкның очып үтеп китүен күрү өчен өскә караганда, сез кайчан да булса уйландыгызмы: бу таныш тормышлар бервакыт динозаврлар идарә итүен күргәннәрме? Алар - безнең планетаны уртаклашкан "тере казылмалар", динозаврлар чорыннан калган чын "туган кешеләр". Бүген, әйдәгез, йөзләрчә миллион еллар элек безнең белән янәшә яшәүче бу "динозавр күршеләре" белән танышыйк.
Үсемлекләрнең борынгы нәселе
Сагобниклар динозаврлар менюсында төп ризык булган. Аларның килеп чыгышын якынча 350 миллион ел элек, девон чорына барып тоташтырырга мөмкин. Бүгенге көндә табылган сагобникларның күпчелек калдыклары Пермь чорына карый, ләкин алар мезозой чорында, триас чорыннан алып бор чорына кадәр, глобаль әһәмияткә ия булган. Аларның нык, каурыйсыман яфраклары һәм крахмалга бай кәүсәләре күп кенә зур үлән ашаучы динозаврлар өчен мул энергия биргән. Кытай буенча, шул исәптән Цзыгун һәм Ганьсудагы динозаврларның калдык катламнарында, галимнәр еш кына динозаврларның эзләре һәм сөякләре белән бергә сакланган сагобник яфраклары калдыкларын табалар.
Гинкго үсемлекләр патшалыгында риваять булып тора - аның классы, тәртибе, гаиләсе һәм ыругы бер генә тере төрне үз эченә ала: Гинкго билоба, чыннан да аерым тора. Гинкго беренче тапкыр якынча 345 миллион ел элек карбон чорында барлыкка килгән һәм мезозой чорында бөтен дөньяга таралган. Ляонин провинциясендә табылган Джехол Биотасының иртә бор чоры казылмаларында гинкго яфраклары каурыйлы динозаврлар һәм гади кошлар белән бергә күмелгән килеш табылган. Гинкгоның бүгенге көнгә кадәр сакланып калуы өлешчә аның гаҗәеп ныклыгы белән бәйле: аның яфракларындагы химик кушылмалар корткычларга һәм авыруларга каршы тора, ә орлыкларының тышкы катламында антибактериаль матдәләр бар. Көз ахырында бу алтынсу, җилпәз формасындагы яфраклар йөзләрчә миллион еллар дәвамында җибәрелгән сәламләү булып тора.
Metasequoia (таңгы секвойя), Sequoia (яр буендагы секвойя), Sequoiadendron (зур секвойя) һәм кипарисның күп төрләренең турыдан-туры бабалары бар, алар кайчандыр динозаврлар белән бергә үскән. Көнбатыш Америка Кушма Штатларындагы мәшһүр Ташланган Урман Милли Паркында зур ташланган агач соңгы Триас чорына карый - динозаврлар үсә башлаган чорда. Бу биек агачлар динозаврлар яшәгән төп урман ландшафтларын тәшкил иткән. 1941 елда Кытайның Хубэй провинциясендә Metasequoia табылуы аеруча гаҗәеп булды - галимнәр аны юкка чыккан дип санаганнар, ул бары тик казылма язмалардан гына билгеле.
Хайваннар патшалыгындагы борынгы кан линияләре
Хәзерге крокодиллар, аллигаторлар һәм гариаллар формалары һәм яшәү рәвеше буенча үзләренең бор чорындагы бабаларына гаҗәеп охшаш. Мәсәлән, мәшһүр Саркосух якынча 110 миллион ел элек Африкада яшәгән, озынлыгы 12 метрга кадәр җиткән һәм үз заманының иң югары йырткычы булган. Аларның ярымсуда яшәүче, засадага тоту стратегиясе гаҗәеп уңышлы "дизайн" булып чыкты, ул кискен әйләнә-тирә мохит үзгәрешләре аша даими рәвештә тапшырылды. Крокодилның катлаулы дүрт камералы йөрәге һәм уникаль метаболик үрнәкләре аларга 66 миллион ел элек массакүләм юк ителү вакыйгасыннан исән калырга ярдәм иткән үзенчәлекләр.
Яңа Зеландиянең берничә утравында яшәүче туатара - Rhynchocephalia отрядының бердәнбер сакланып калган вәкиле. Бу төркем триас чорында бик төрле булган, иртә динозаврлар белән бергә яшәгән. Туатараның эволюция тизлеге бик акрын булган - аның баш сөяге төзелеше һәм өченче "париеталь күзе" (яктылыкны сизүче орган) 200 миллион ел элек казылма бабаларыныкы белән диярлек охшаш. Туатараны өйрәнү - динозаврлар чорының башлангыч рептилияләренә тере тәрәзә аша карау кебек.
Океанда яшәсәләр дә, тага крабларының яшәве үзе гаҗәеп. Алар Chelicerata субфилумына карыйлар, бу аларны чын крабларга караганда үрмәкүчләр һәм чаяннар белән якынрак тоташтыра. Тага крабларының казылма бабалары Ордовик чорына барып тоташа, ә хәзерге тага краб формасы якынча 200 миллион ел элек барлыкка килгән. Аларның уникаль зәңгәр каны (бакыр ионнарын үз эченә алган) медицина тикшерүләре өчен бик кыйммәтле. Динозаврлар җирне биләгән вакытта, тага крабларының бабалары сай диңгезләрдә йөргән - һәм алар бүген дә шул ук кыяфәттә диярлек калганнар.
Бу "динозавр күршеләре" могҗизалардан да күбрәкне аңлата. Алар Җирнең эволюцион тарихының тере архивлары. Аларның геномнарында, физиологик механизмнарында һәм экологик рольләрендә борынгы тормышның адаптация стратегияләрен аңлау ачкычлары ята. Шул ук вакытта, аларның күбесе яшәү мохите җимерелүе һәм климат үзгәреше кебек заманча куркынычлар белән очраша. Аларны яклау - уникаль, әле дә дәвам итүче тормыш эпосын саклау дигән сүз.
Киләсе юлы гинкго яфрагы тамырларын эзләгәндә яки крокодилның борынгы карашына сокланганда, исегездә тотыгыз - сез динозаврлар идарә иткән чорны чагылдырган тере хатирәгә кагыласыз. Алар нәкъ менә монда, безнең белән янәшә яшиләр, вакыт тирәнлеге һәм тормышның ныклыгы турында хикәя сөйлиләр.
Бастырып чыгару вакыты: 2026 елның 28 июле
